skip to Main Content

علم‎ستیزی به نام محصولات ارگانیک

مرکز اطلاعات بیوتکنولوژی ایران به نقل از سلامت نیوز- شيوه توليد متفاوت مواد غذايي و تقسيم‎بندي محصولات غذايي به مواردي مانند ارگانيک، پروبيوتيك، تراريخته، سنتی و سمی، مبناي علمي مناسبي ندارد. گروهي با منافع مشروع و نامشروع مختلف با دادن آدرس غلط برمشكلات اضافه کرده‎اند و با رفتار غيرمسئولانه و گفتار غيرعلمي و غيرعقلايي با عناوين به ‎ظاهر موجه غير از تشديد مشكلات ره به جايي نمي‎برند. جستجوي مستندات براي کسب اطلاعات و اطمينان از سلامت تغذيه‎اي محصولات متفاوت فوق مقالات فراواني را بدست می‌دهد که بي‎طرفانه و با رعايت جامعيت علمي، محاسن و معايب احتمالي محصولات ارگانیک و سنتی و محصولات تولید شده با سم را بررسي کرده‎اند که به برخی از آنها اشاره می‎شود. با توجه به تبلیغ و عرضه بيشتر محصولات و مواد غذايي ارگانيك، مشکلي جدي‌ در اين نوع محصولات مطرح است و آن وجود مقادير بيشتري از انواع متفاوت سموم قارچي (مایکوتوکسین‎ها) در محصولات ارگانيك در قياس با محصولات غير ارگانيك است. تعاريف متعددي براي کشاورزي ارگانيک ارائه شده است. بر اساس تعريف ويکي‌پديا، کشاورزی ارگانیک نوعی کشاورزی است که در تولید و فرآوری ...


شیوه تولید متفاوت مواد غذایی و تقسیم‎بندی محصولات غذایی به مواردی مانند ارگانیک، پروبیوتیک، تراریخته، سنتی و سمی، مبنای علمی مناسبی ندارد. گروهی با منافع مشروع و نامشروع مختلف با دادن آدرس غلط برمشکلات اضافه کرده‎اند و با رفتار غیرمسئولانه و گفتار غیرعلمی و غیرعقلایی با عناوین به ‎ظاهر موجه غیر از تشدید مشکلات ره به جایی نمی‎برند.

جستجوی مستندات برای کسب اطلاعات و اطمینان از سلامت تغذیه‎ای محصولات متفاوت فوق مقالات فراوانی را بدست می‌دهد که بی‎طرفانه و با رعایت جامعیت علمی، محاسن و معایب احتمالی محصولات ارگانیک و سنتی و محصولات تولید شده با سم را بررسی کرده‎اند که به برخی از آنها اشاره می‎شود.

با توجه به تبلیغ و عرضه بیشتر محصولات و مواد غذایی ارگانیک، مشکلی جدی‌ در این نوع محصولات مطرح است و آن وجود مقادیر بیشتری از انواع متفاوت سموم قارچی (مایکوتوکسین‎ها) در محصولات ارگانیک در قیاس با محصولات غیر ارگانیک است.

تعاریف متعددی برای کشاورزی ارگانیک ارائه شده است. بر اساس تعریف ویکی‌پدیا، کشاورزی ارگانیک نوعی کشاورزی است که در تولید و فرآوری محصولات آن از کودهای شیمیایی، سموم، هورمون‌ها و دگرگونی‌ها و دستورزی‌های ژنتیک استفاده نشود و همه مراحل تقویت زمین، کاشت و برداشت با استفاده از نهاده‌های طبیعی همچون کود زیستی، کمپوست‌ها، حشرات سودمند، مخمرها و کپک‎ها و میکروب‎های ویژه باشد.

اگرچه مطالعات بر روی محصولات ارگانیک و مقایسه آن‎ها با غذاهای غیرارگانیک تولید شده با سموم شیمیایی نشان‌دهنده کم بودن موادی همچون آفت‌کش‌ها در گروه مواد غذایی ارگانیک است، لیکن ترکیبات مضر دیگری همانند مایکوتوکسین‌ها می‌توانند در مواد غذایی ارگانیک در مقایسه با مواد غذایی غیرارگانیک بیشتر موجود باشند.

رشد قارچ‌ها بر روی مواد غذایی و در نتیجه، تولید سموم قارچی موسوم به مایکوتوکسین‎ها از نگرانی‌های جدی در مورد سلامت همه مواد غذایی است. از آنجا که استفاده از قارچ‌کش‌ها و سایر سموم، مطابق استانداردهای تولید محصولات ارگانیک در مراحل مختلف عمل آوری این نوع از مواد غذایی ممنوع است؛ این نوع از محصولات غذایی، در مواردی دارای آلودگی بیشتری به انواع مایکوتوکسین‎ها در مقایسه با مواد غذایی غیرارگانیک هستند. زیرا انواع متفاوت قارچ‎ها و به ویژه کپک‎ها با توجه به ماهیت و شیوه رشد و نمو خود در صورت عدم استفاده از مواد ضد قارچی در تولید محصولات ارگانیک به‎صورت وسیعی بر روی این محصولات رشد خواهند کرد و این موضوع به تولید انواع سموم قارچی در این محصولات و هر محصول دیگری که از مواد ضد قارچی در فرآیند تولید و نگهداری استفاده نکند، منجر خواهد شد.

 مایکوتوکسین‌ها محصولات جانبی بسیار سمّی گروه وسیعی از انواع کپک‌ها هستند که معمولاً در مراحل مختلف تولید، برداشت، مراحل پس از برداشت و ذخیره‎سازی تولید می‌شوند و البته حضور انواع مایکوتوکسین‌ها در مواد غذایی ارگانیک و همچنین مقایسه میزان این سموم قارچی در محصولات ارگانیک و غیر ارگانیک در تحقیقات متعددی بررسی و تایید شده است (۲ تا ۱۲).

تحقیقات نشان می‌دهد که میزان این ترکیبات سرطان‌زا و تراکم مایکوتوکسین‎ها در مواد غذایی ارگانیک تا چندین برابر مواد غذایی غیرارگانیک است. مشاهده شده است که آلودگی ذرت‌های ارگانیک به فومونیسین‌های (fumonisins) B1 و  B2 تا ده برابر بیشتراز ذرت غیرارگانیک بوده است (۱۵). این تحقیقات برای انواع دیگری از مایکوتوکسین‎ها مانند پاتولین، انواع اوکراتوکسین‎ها، انواع نیوالنول‎ها، انواع تریکوتسین‎ها، انواع آفلاتوکسین‎ها و… نیز انجام گرفته است.

مطالعات اخیر در ارتباط با حضور مایکوتوکسین‌ها در محصولات غذایی ارگانیک و غیرارگانیک بر پایه غلات در آلمان، فرانسه و اسپانیا و نتایج حاصله، بیانگر وجود مقادیر بیشتر مایکوتوکسین‌های حاصل از فوزاریوم در محصولات ارگانیک در مقایسه با انواع غیرارگانیک بود (۲). فومونیسین‌ها و همچنین تریکوتسن‎ها، نیوالنول‎ها، زرالنون و… مایکوتوکسین‎‌هایی هستند که به طور عمده توسط قارچ‌های کپکی موسوم به فوزاریوم تولید می‌شوند و با عوارض متعددی از جمله سرطان دستگاه گوارشی و کبد، نارسایی‌های کلیوی، تضعیف سیستم ایمنی بدن و…. مرتبط هستند. وجود فومونیسین‌ها در ذرت‎‌های محلی در شمال ایران ارتباط بالا و معنی‌داری با سرطان مری و در چین با سرطان کبد نشان داده است (۱۴). همچنین وجود آلودگی انواع صیفی‎جات تولیدی در آذربایجان شرقی به انواع کپک‎های فوزاریوم مولد مایکوتوکسین‎های گروه تریکوتسن‎ها در این استان نیز گزارش شده است. مایکوتوکسین‎های مهم دیگری مانند انواع متفاوت آفلاتوکسین‎ها و اوکراتوکسین‎ها عمدتاً توسط کپک‎های موسوم به آسپرژیلوس‎ها، پاتولین توسط کپک‎های آسپرژیلوس و پنی‎سیلیوم و آلترناریاتوکسین‎ها توسط کپک‎های سیاه آلترناریا تولید و طیف وسیعی از مواد غذایی را آلوده می‎کنند.

یکی دیگر از شایع‎ترین و مهم‎ترین مایکوتوکسین‌ها در انواع مختلف مواد غذایی، مایکوتوکسین‎های گروه آفلاتوکسین‎ها است که انواع مختلف زیادی دارد که سمّی‌ترین و سرطان‌زا‌ترین عضو این خانواده آفلاتوکسین ب-۱ است که چنانچه در مدت طولانی و به مقدار کم جذب بدن شود، باعث سیروز و سرطان کبد می‌شود. آفلاتوکسین ام-۱ متابولیت هیدروکسیله شده آفلاتوکسین ب-۱ است که پس از جذب در بدن جانوران به وجود می‎آید و به همان اندازه آفلاتوکسین ب-۱ خطرناک است. آفلاتوکسین ام-۱ در فراورده‌های لبنی مانند شیر و ماست و دوغ و پنیر و … نسبتاً پایدار بوده و در فرآیندهای پاستوریزه و استرلیزه کردن، غیرفعال نمی‌شود. نتایج یک تحقیق نشان می‌دهد که میزان آفلاتوکسین ام-۱ در ماست و شیر فرادمای ارگانیک، بیش از حد مجاز بوده و می‌تواند برای مصرف‌کننده خطرناک باشد (۱و ۲). همچنین مقادیر بالاتر از حد مجاز آفلاتوکسین ب-۱ و یا سایر مایکوتوکسین ها مانند پاتولین، استریگماتوکسیستین، زرالنون، اوکراتوکسین و… در آبمیوه‎ها، دانه‎های روغنی، انواع آجیل، سبزیجات و ادویه‌جات و … ارگانیک و همچنین انواع خوراک دام مشاهده شده است (۲).

با وجود موارد و مسایلی که ذکر شد، حساسیت غیرعلمی و فناوری‎هراسانه در مورد محصولات تراریخته و شعار “مصرف محصولات تراریخته ممنوع” در بعضی از محافل و تریبون‎ها را مشکوک و لزوم رعایت توازن و اعتدال جهت اظهار نظر در مورد محصولات تراریخته را ضروری می‎گرداند و خلط نظرات و یا حساسیت‎های فردی و یا منافع صنفی با شواهد آکادمیک در مورد محصولات تراریخته موضوعی است که جداً و اکیداً باید از آن پرهیز کرد زیرا آداب علم و رفتار حرفه‎ای یک دانشمند اقتضا دارد که وی بر اساس دانش و معرفت موجود و مدلل و متقن اظهار نظر کند. در این میان توسل به شعار رعب‎انگیز و غیرعلمی، غیرعقلی و غیرمسئولانه “محصولات تراریخته نخورید چون سرطان‎زا هستند” واقعاً چه تناسبی با کدام معیار عقلانی و معرفتی دارد؟ آزمایش‌های علمی و نتایج قطعی و دقیقی مبنی بر سلامت محصولات تراریخته که از سال ۱۹۹۶ در دنیا تجاری‌سازی شده‌اند و تاکنون هر ساله به طور چشمگیری سطح زیر کشت، پذیرش و مصرف آنها در جهان در حال افزایش است؛ وجود دارد. پس چرا برخی سعی دارند به جای معرفی جامع مزایا و معایب گروه‎های متفاوت محصولات غذایی، علیه تکنولوژی مفید تولید محصولات تراریخته در کشور تبلیغ کنند؟ موازین مدون بین‎المللی زیادی در باب تولید، عرضه، پخش، صادرات و واردات و مصرف مواد غذایی تراریخته در دنیا وجود دارد و رعایت این موازین هم در سطح بین‎المللی انجام می‎گیرد. بنابراین چرا باید نسنجیده سخن گفت و اذهان را مشوش کرد؟ بند ۲ ماده ۱۶ کنوانسیون تنوع زیستی امکان تقسیم منافع حاصل از مهندسی ژنتیک گیاهان و جانوران برای تولید مواد غذایی تراریخته را به صورت منصفانه فراهم می‎کند. باید توجه شود که تا کنون حتی یک گزارش معتبر علمی در مورد هر نوع آثار منفی محصولات تراریخته ارائه نشده است. اگر فضا و شرایط بحث و اظهار نظر علمی فراهم گردد، امکان رفع اشکالات احتمالی موجود در هر زمینه وجود دارد.

هم اکنون در بازار بسیاری از کشورها مواد غذایی عموم مردم غالباً مواد غذایی تراریخته است. در مقیاس بین‎المللی درحدود ۸۲ درصد از سویای موجود در بازار شامل مشتقات آن از جمله روغن‎های گیاهی، آرد سویا، و در ۵۰ درصد لسیتین و پروتئین سویا ، سویای تراریخته است. چشم‎انداز کلی تولید و عرضه مواد غذایی در سطح دنیا به ویژه از طریق تولیدکنندگان عمده مواد غذایی پرمصرف مانند برنج، چغندر قند، پنبه، ذرت، سویا، سیب زمینی، میوه‎های دارای مصرف عام، سبزیجات شایع در سبد غذایی ملل مختلف و… به گونه‎ای است که در آینده نزدیک سایر غذاهای تراریخته مانند برنج، شکر، چای، پنبه به زودی در مقیاس وسیع تولید و به بازار مصرف مواد غذایی دنیا عرضه خواهند شد. به این ترتیب تغذیه جامعه انسانی تحت پوشش مواد غذایی تراریخته قرار دارند و این فرآیند دلپذیری است که گریزی از آن متصور نیست توصیه می‎شود که بحث و تصمیم برای چنین مواردی را به عالمان و فرهیختگان جامع‎الاطراف واگذارند و عرصه یکی از مهمترین مسایل مرتبط به سلامت جسم و جان و فکر و آرامش روانی و اجتماعی مردم، یعنی تغذیه و مواد غذایی و ایمنی و سلامت مواد غذایی وجه‎المصالحه اظهارات خام و فاقد جامعیت لازم علمی و تخصصی قرار نگیرد. البته درصد قابل توجهی از محصولات تراریخته فقط در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، آرژانتین، استرالیا و کشورهای نزدیک به این کشورها تولید می‎شوند و آمریکا با حدود ۱/۷۳ میلیون هکتار، بیش از ۴۰ درصد کل سطح زیر کشت محصولات تراریخته، را داراست و در خود کشور ما فعالیت قابل ذکری در عرصه تولید مواد غذایی تراریخته وجود ندارد که این موضوع هم به نوبه خود از نظر آینده‎نگری برای منافع ملی و همطرازی کشور از نظر علمی در زمینه رقابت با کشورهای صاحب فناوری در این زمینه، اسباب نگرانی است و رفتار و تصمیم جامع بر مبنای نظرات متخصصین در این زمینه ضرورت دارد و هر گونه تحرک غیر کارشناسی و نسنجیده در این زمینه، جز خسران درازمدت نتیجه‎ای در بر نخواهد داشت زیرا بعد از سپری شدن سال‎ها و دهه‎ها و عدم تحرک و پویایی علمی در زمینه محصولات تراریخته، زمانی به خود خواهیم آمد که شکاف علمی عظیم و فاصله فناورانه گسترده‎ای بین ما و کشورهای فعال در این زمینه ایجاد خواهد شد و تاسف و حسرت در آن زمینه چاره‎ساز هیچ دردی و یا عقب‎ماندگی علمی نخواهد بود زیرا وقتی حتی کشورهایی مانند بنگلادش، اندونزی و پاناما کشت محصولات تراریخته را در سال ۲۰۱۳ تصویب کرده و قرار بر تجاری‎سازی این محصولات در سال ۲۰۱۴ دارند، غفلت از موضوع و مخالفت علم‎ستیزانه با چنین مساله‎ای ابداً معقول به نظر نمی‎رسد.



نویسندگان: دکتر عبدالحسن کاظمی، مرکز تحقیقات بیوتکنولوژی دانشگاه علوم پزشکی تبریز، تبریز، ایران

ثریا محمودی، تیم تحقیقاتی اخلاق پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تبریز

منبع: سلامت نیوز



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Back To Top
جستجو